<< Previous Topic | Next Topic >> Return to Index
MRTVI NE ZBORE !
January 25 2006 at 12:19 AM
No score for this post Zvek_Zivi_Cetinjanin (Login Zvek_Zivi_Cetinjanin)
MRTVI NE ZBORE
Autor knjige »Mrtvi ne zbore« ističe da je ona nastala »kao vid protesta protiv falsifikovanja istorijske istine i neodgovornosti« priređivača i autora zbornika "Pomenik postradalih u bratoubilačkom ratu 1941-1945. u ondašnjem Danilovgradskom srezu", objavljene u Danilovgradu 2003. godine. Knjigu »Mrtvi ne zbore«, uz saglasnost autora, objavljujemo u nastavcima.
Odvojiti žito od kukolja
U avgustu 2003. godine, pod blagoslovom mitropolita SPC Amfilohija Radovića, izašla je iz štampe knjiga »Pomenik postradalih u bratoubilačkom ratu 1941-1945. u ondašnjem Danilovgradskom srezu«. Kako ta knjiga, satkana od neistina, grebe po još nezaraslim ranama iz naše nedavne prošlosti, odlučio sam da u ovom radu podsjetim na neke davno utvrđene činjenice, koje su autori »Pomenika« svjesno zaobišli, ali i da iznesem neka nova saznanja, pa i da izvršim neophodna upoređenja i elaboracije u vezi sa njenim sadržajem.
Naime, autori su u »Pomenik«, lukavo i zaobilazno, ali prozirno, unijeli i veliki broj časnih i poštenih ljudi, pokušavajući i na taj način da najvećim četničkim zlikovcima «sačuvaju obraz».
Upravo je Savo D. Lakić, sa svojom družinom, u »Pomeniku« promovisao izdajnike i najveće zločince II svjetskog rata u »oslobodioce«, a period narodnooslobodilačke borbe kao »najsramniji period u istoriji Bjelopavlića«. Time je učinio ne samo duboko nemoralno, nego i teško krivično djelo. Koautori »Pomenika« su duboko uvrijedili svakog poštenog građanina danilovgradske opštine, uključujući i mnoge »dopisane« ličnosti i njihove bližnje.
Navedenu tvrdnju najbolje ilustruje činjenica da je u tadašnjem danilovgradskom srezu, na strani Narodnooslobodilačke vojske, ratovalo oko 3000 građana, ili gotovo 80% ljudskog potencijala u Srezu. Među ovim borcima nalazio se određeni broj onih koji su povremeno ratovali u sastavu četničkih snaga, koje su napustili kad su shvatili njihovu izdajničku ulogu.
Moja knjiga je pokušaj da se odvoji žito od kukolja, odnosno da se od tankog sloja četničkih zločinaca, svjesnih slugu okupatora, odvoje poštene, rodoljubive, zavedene i nasilno mobilisane ličnosti, što su »pomeničari« u cjelini namjerno izbjegli.
PERIOD IZMEĐU DVA RATA
Da bi se što bolje razumjeli događaji iz perioda 1941-1945. godine i da bi se moglo raspravljati o knjizi »Pomenik«, neophodno je, makar ukratko, prikazati prilike i neka značajnija događanja između dva svjetska rata, koja su umnogome uslovila buduća događanja.
Pokojni Boško Đuričković, general potpukovnik JNA, u svojoj knjizi »Sjećanja, razmišljanja, reagovanja« (1990), dugogodišnjim radom ustanovio je evidenciju naprednih studenata-komunista na Beogradskom univerzitetu, koji su ličnim radom i aktivnošću razvijali slobodarske, revolucionarne ideje u predvečerje napada fašizma na Jugoslaviju. Iz njegovih podataka proizilazi da je neposredno pred rat, dakle 6. aprila, bilo na Beogradskom univerzitetu 1040 studenata-komunista; od ovog broja bilo je 503 studenta ili 48,4 odsto iz Crne Gore, 180 ili 17,3 odsto iz Srbije, a ostatak se odnosi na studente iz drugih krajeva Jugoslavije.
Iako navedeni podaci moraju biti u cjelini vjerodostojni, iz metodoloških i drugih razloga, oni ipak govore da su tada na Beogradskom univerzitetu dominirali studenti iz Crne Gore više čak i od Srbije, čije je stanovništvo 16 puta brojnije od stanovništva Crne Gore. Radi se zaista o relativno velikoj intelektualnoj snazi koju je, uoči II svjetskog rata, Crna Gora imala na Beogradskom univerzitetu. Ako znamo da su ti studenti mahom došli svojim kućama, u Crnu Goru, uoči i poslije sloma Kraljevine Jugoslavije, onda se zaista ne treba čuditi zašto je u Crnoj Gori buknuo tako rano masovni Trinaestojulski ustanak protiv okupatora, prije od ikoga u porobljenoj Evropi. Biće takođe i jasnije zašto crnogorski rukovodeći kadrovi u Narodnooslobodilačkom ratu (1941-1945) čine preko 36 odsto rukovodećih kadrova NOR-a Jugoslavije, iako u ukupnom broju stanovnika Crnogorci čine tek 2 posto.
U ukupnom broju Đuričkovićevih »narodnih studenata« u Crnoj Gori (503), 70 njih su iz bivšeg Danilovgradskog sreza (14 odsto), što je predstavljalo značajni intelektualni potencijal, pogotovo ako se zna da ovaj srez u ukupnom stanovništvu Crne Gore učestvuje (takođe) sa svega 2 posto.
UČITELJSKI POKRET
Razvoju kulturno-prosvjetne djelatnosti u bivšem Danilovgradskom srezu veliki doprinos dalo je otvaranje Učiteljske škole koja je 1919. godine prenešena iz Peći u Danilovgrad.
Za vrijeme od 10 godina, koliko je ova šкola radila u Danilovgradu, u njoj je školovanje završilo 437 učenika i učenica. To je za te prilike relativno značajni prosvjetni kadar, ne samo za Danilovgrad nego i za cijelu Crnu Goru.
Karakteristično je da je napredni učiteljski pokret u bivšem Danilovgradskom srezu bio veoma razvijen, jer su se u njegove redove svrstavali svi oni koji su bili za demokratiju, za narodne slobode, za napredak, a protivu diktature i svih oblika potčinjavanja. Zato je bio u stalnom sukobu sa ondašnjim korumpiranim i diktatorskim režimom. A malo je bilo učitelja koji su služili protivnarodnim režimima i pokretima, pogotovo onih koji su se svrstavali u petu kolonu i služili okupatoru. Svi su oni mahom prkosili i austrougarskom okupatoru u I svjetskom ratu i fašističkom okupatoru u II svjetskom ratu. Sve je to išlo na ruku ustaničkom rukovodstvu, a slabilo redove pete kolone.
U NOB-u (1941-1945) u Crnoj Gori poginulo je 275 prosvjetnih radnika – učitelja, nastavnika, profesora. Od ovog broja u bivšem Danilovgradskom srezu poginuo je 51 prosvjetni radnik, ili 18,5 odsto. To je zaista tužna slika, pogotovo ako se zna da je stanovništvo bivšeg Danilovgradskog sreza učestvovalo u ukupnom broju stanovnika Crne Gore sa svega 2 posto. Mnoge od ovih učitelja pobili su četnici, samo zato što su se borili za narodnu slobodu. Stoga ne stoji na čast autorima »Pomenika«, na čelu sa mitropolitom Amfilohijem, što period 1941-1945. godine, u kojem su ovi učitelji dali živote za slobodu svoga naroda, nazivaju »najsramnijim periodom u istoriji Bjelopavlića«. Oni u najmanju ruku treba da se izvine njihovom potomstvu.
Nijesu, valjda, ovi vrsni intelektualci, ova relativno značajna intelektualna mlada energija iz tadašnjeg Danilovgradskog sreza, svojim radom taj period (1941-1945) učinili »najsramnijim periodom u istoriji Bjelopavlića« (čitaj i Crne Gore) samo zato što su se borili protivu okupatora, kako to tvrdi mitropolit Amfilohije sa svojim kapelanima. Radi se zaista o teškoj uvredi koja premašuje granice tolerantnosti. Gospodin Amfilohije i njegovi kapelani snose svu odgovornost za ovakvo uvredljivo ponašanje prema svima onima koji su učestvovali u antihitlerovskoj koaliciji.
Iako mnogi od pominjanih studenata nijesu bili članovi komunističke partije, svi su se oni svrstali u redove boraca za nacionalno i socijalno oslobođenje i društveni progres, iskazujući sve vrline narodnih boraca i revolucionara.
Svi oni, i mnogi drugi borci za slobodu, nalazili su smisao moralnog i duhovnog nadahnuća u riječima Svetoga Petra Cetinjskoga koji je, pritiješnjen sa svake strane neprijateljima, rekao:»Dosta je živio svako ko nije umro ka rob«. Tako je vladika i vladar crnogorski Petar I Petrović Njegoš hrabrio svoje Crnogorce, a današnji vladika Amfilohije, koji je zasio na njegovu stolicu, propovijeda nam da je trebalo da pognemo šiju pred fašističkom armadom, da im služimo u gasnim komorama i logorima za izvođenje raznih opita, da budemo sluge fašističkih okupatora. Treba samo zamisliti gdje bi se danas nalazili Crnogorci i Srbi, gdje bi se nalazili narodi na ovim prostorima, da su naše vladike i drugi duhovnici zastupali slične stavove i radili ono što danas radi i propovijeda srpski mitropolit Amfilohije sa svojim saradnicima koji su učestvovali u sastavljanju »Pomenika« (ili, bolje reći, nepomenika).
BJEKSTVO VLADE I KAPITULACIJA
Poslije poraza na svim frontovima i sloma Kraljevine Jugoslavije, jugoslovenska Vlada je, 15. aprila 1941. godine, napustila zemlju i sa aerodroma u Nikšiću avionom odletjela za Grčku. (Kralj Petar II je sa pratnjom, po savjetu patrijarha Gavrila, odletio za Grčku 14. aprila). Takođe je za Grčku odletjelo još desetak preostalih jugoslovenskih aviona sa »istaknutim političarima«, dok su ostali avioni (koji z*** malog akcionog radijusa nijesu mogli da prelete do Grčke) kasnije uništeni. Bjekstvo Kralja i Vlade samo je logična posljedica kapitulantskog stava većine članova Vlade, a njeno neodgovorno držanje u kritičnoj situaciji u zemlji i ostavljanje naroda na milost i nemilost okupatoru ne može se ničim opravdati.
Pošto je čitava teritorija Jugoslavije bila pritisnuta pješadijskim, oklopnim, motorizovanim, artiljerijskim, tenkovskim i vazduhoplovnim jedinicama Sila osovine, novi jugoslovenski opunomoćenici Cincar-Marković i Janković doputovali su iz Sarajeva u Beograd i pred komandantom II njemačke armije, generalom Vajksom, 17. aprila potpisali bezuslovnu kapitulaciju Kraljevine Jugoslavije.
OKUPACIJA I RASTURANJE JUGOSLAVIJE
Poslije poraza vojske Kraljevine Jugoslavije, vođa Rajha izdao je smjernice za rasparčavanje Jugoslavije, prema kojima se djelovi Slovenije i Bačke priključuju Austriji, Mađarskoj i Njemačkoj; područje Srbije se stavlja pod njemačku vojnu upravu, a dio Kosova i Metohije priključuje se Velikoj Albaniji; Makedonija se dodjeljuje Bugarskoj i Velikoj Albaniji, a Bosna, Hercegovina i Crna Gora se prepuštaju Italiji. Fašistička Hrvatska postaje samostalna država u okviru svojih nacionalnih granica.
Njemačka, Italija i Mađarska su na okupirane djelove primijenile svoju suverenost i organizovale političku upravu po uzoru na upravu u svojim državama. U Srbiji, pod njemačkom vojnom upravom, uspostavljena je »komesarska vlada« Milana Aćimovića, koga je u avgustu 1941. godine zamijenio general Milan Nedić. Obje vlade su, u stvari, bili samo kvislinški administrativni organi koji su radili po naređenjima i pod kontrolom njemačke vojne uprave, bez i jednog elementa srpske državnosti.
Područje Crne Gore najprije su okupirale jedinice Osme oklopne divizije njemačke II armije, koje su prodrle pravcem Prijepolje - Bijelo Polje – Berane – Andrijevica – Podgorica – Danilovgrad - Nikšić i Trebinje, zatim pravcem Pljevlja – Šahovići – Mojkovac – Kolašin; a već početkom maja napustile su ovo područje. Italijanske snage su 17. aprila prodrle pravcem Skadar-Dubrovnik kroz južni i jugoistočni dio Crne Gore, a 21. aprila je na Cetinju formirana Komanda 17. korpusa italijanske IX armije, koji je uglavnom imao divizije »Sentauro«, »Messina« i »Marshe«, kao i neke manje formacije i 108. fašističku legiju »crnih košulja«. Italijanska komanda u Albaniji naredila je 25. aprila 1941. diviziji »Messina« da okupira preostalu Crnu Goru, što je uskoro zatim i učinjeno. Osim ove divizije u toj okupaciji sudjelovale su i neke druge manje italijanske vojne jedinice. Uskoro zatim uspostavljeni su italijanski garnizoni na Cetinju, u Podgorici, Beranama, Danilovgradu, Tivtu, Budvi, Ulcinju, Kolašinu, Andrijevici, Pljevljima, Bijelom Polju, Šavniku, Grahovu, Vilusima i Virpazaru, dok su karabinjerske jedinice i granične snage bile raspoređene i u još nekim mjestima. Ukupna jačina italijanskih okupacionaih snaga u Crnoj Gori iznosila je oko 16 hiljada ljudi.
Sve navedene podjele i rasparčavanja Crne Gore prekinuli su trinaestojulski ustanički plotuni, koji su se kasnije rasplamsali i u drugim krajevima Jugoslavije. To je, u stvari, bio prvi opštenarodni ustanak u porobljenoj Evropi, koji je rekao fašističkim silama – ne!
Zbivanja u vrijeme Trinaestojulskog ustanka
Osmog jula 1941. godine u Stijeni Piperskoj održan je sastanak Pokrajinskog komiteta na kojemu je prorađena tek prispjela direktiva Centralnog komiteta KPJ o otpočinjanju oružane borbe i donešena odluka da borba protiv okupatora u Crnoj Gori otpočne u što kraćem roku. U Crnoj Gori su formirana četiri okružna komiteta i imenovana okružna rukovodstva. Za područje Podgoričkog i Danilovgradskog sreza, za sekretara Okružnog komiteta imenovan je Jefto-Čajo Šćepanović, a za članove Jagoš Uskoković, Boško Đuričković i Vaso Stajkić.
TEMELJNE PRIPREME
U bivšem Danilovgradskom srezu, shodno tome, napravljene se opsežne i temeljne pripreme, kao i detaljni planovi za pojedine operacije koje treba izvesti. Do tada su već bili održani brojni sastanci i formirane pripremne grupe sa kojima je izvođena obuka, a s nekima čak i bojeva gađanja. Na području Podgorice i Danilovgrada kapitulirale su mnoge jedinice vojske Kraljevine Jugoslavije, koje su se povlačile sa albanskog fronta. One su ostavile dosta oružja, *****ijala i opreme, što je po direktivi partizanskih organizatora sklanjano u za to posebno određena skladišta. Takođe su se u velikom broju naoružavali i pojedinci, noseći oružje svojim kućama i skrivajući ga na određena mjesta. Prikupljeni su podaci o neprijatelju, održani skupovi sa seljacima i obavljeno je još mnogo predustaničkih poslova i zadataka.
13. jula su naveliko vođene žestoke borbe u Crmnici, a čuli su se plotuni cetinjskih ustanika u napadu na Čevo. U noći između 14. i 15. jula počele su akcije i u Danilovgradskom srezu. Najprije je napadnuta karabinjerska i žandarmerijska stanica u Spužu sa finansijskom postajom, ukupno 28 neprijateljskih vojnika (posadu žandarmerijske stanice sačinjavali su 8 bivših jugoslovenskih žandarma, posadu karabinjerske stanice – 8 karabinjera, dok su finansijsku posadu sačinjavali 6 talijanskih i 6 bivših jugoslovenskih finansa). U ponoć 14/15. jula napalo ih je 40 ustanika. Ustanici su prvo došli u finansijsku postaju (gdje se predalo 9 žandarma i finansa), a potom su jurnuli u žandarmerijsku stanicu koja je bila napuštena. Karabinjeri su uporno branili svoju stanicu. Uporno su se branili i bivši jugoslovenski žandarmi, povezujući svoju sudbinu sa sudbinom okupatorskih vojnika. Do svanuća je pristiglo oko 500 naoružanih seljaka iz Spuža i bliže okoline, koji su uzeli učešća u borbi. Opsada je trajala oko osam sati, a kroz prozor su ubacivane i ručne bombe. Kada opkoljeni okupatorski vojnici nijesu imali više nikakve nade za uspješnu odbranu, a svi su zadobili lakše ili teže rane, u 8 časova ujutru prestali su da daju otpor. Zarobljeno je 15 vojnika, od kojih 5 bivših jugoslovenskih žandarma. Zaplijenjeno je 25 pušaka, tri puškomitraljeza, 15 revolvera, znatna količina municije, ručnih bombi i ostale opreme.
Karabinjeri iz stanice u Ostrogu (6) i bivši jugoslovenski žandarmi (5), kao i žandarmi iz stanica Martinići i Zagarač predali su se ustanicima bez otpora.
Civilni komesar za Crnu Goru Serafino Macolini, koga je Musolini postavio za visokog civilnog komesara za Crnu Goru, u vršenju građanske vlasti oslanjao se na stari jugoslovenski aparat. Njemu su za održavanje javnog reda stajali na raspolaganju sekcija karabinjera i bivši Zetski žandarmerijski puk, sastavljen većinom iz ranijih žandarmerijskih stanica i onih žandarma koji su ostali na svojim mjestima. Za novog komandanta žandarmerijskog puka Macolini je postavio jednog svog karabinjera, pukovnika, a od grupe starijih jugoslovenskih žandarma formirana je 4. decembra 1941. godine tzv. Crnogorska žandarmerija.
U ponoć 15. jula, 45 kosovoluških ustanika napalo je posadu koja je obezbjeđivala gvozdeni most na Sušici. Posada je bila dobro utvrđena, očekivala je napad i bila je pripravna. Poslije tri sata borbe posadi je stiglo pojačanje na tri kamiona iz Danilovgrada, pa su se ustanici povukli unazad, obrazujući blokadu posade u širem krugu, a skoro se cijela kosovoluška opština digla na ustanak.
U zasjedi pod Stologlavom, na putu Podgorica – Danilovgrad, oko 11 sati, ustanici su napali tri kamiona natovarena artiljerijskom i minobacačkom municijom i zarobili 7 vojnika i jednog oficira.
Oko 15 časova iz Danilovgrada je krenula kolona od oko 400 vojnika s namjerom da deblokira posadu kod gvozdenoga mosta na Sušici. Njih su dočekale snage ustanika i žestokom ih vatrom prinudili na povlačenje, nanoseći im znatne gubitke (25 mrtvih vojnika i veći broj ranjenih), dok je na ustaničkoj strani bilo tri poginula ustanika.
Povlačeći se, Talijani su za odmazdu strijeljali sedam seljaka iz bratstva Dragovića, koje su zatekli na guvnu gdje su vrhli žito. Posada na gvozdenom mostu je noću između 15/16. jula uspjela da se izvuče i domogne garnizona u Danilovgradu.
OPSADA I NAPAD NA DANILOVGRAD
15. jula ustanici su uspjeli da oslobode cio Danilovgradski srez, izuzev samoga grada. Presječene su sve komunikacijske veze sa Nikšićem, Podgoricom i Cetinjem, a garnizon u Danilovgradu je bio potpuno blokiran. Gotovo se cijeli Danilovgradski srez digao na oružje. Formirano je 25 ustaničkih četa, čiji su komandni sastav birali sami ustanici – aklamacijom. Veoma je značajno istaći da su ove čete formirane na masovnim narodnim skupovima i one su imale preko 3000 ustanika. Brigu o njihovoj ishrani i snabdijevanju uopšte, počev od 19. jula, preuzeo je Nacionalno-oslobodilački front (NOF), koji je već tada formiran.
Od strane Operativnog štaba napravljen je plan napada na Danilovgrad i sve pripreme su bile završene 18. jula do 10 časova, kada su ustaničke čete počele da stežu obruč oko grada. Kasnije se u nekim krugovima pričalo da je operativni plan za napad na Danilovgrad i Bralenovicu radio pukovnik Bajo Stanišić, budući vođa pete kolone u Crnoj Gori. A tih dana Operativni štab su posjetili Arso Jovanović i Milovan Đilas, koji su bili saglasni sa tim planom.
U rano jutro 19. jula ustaničke snage su sa svih strana ugrozile i sam grad, pa su se italijanske snage, bez izgleda da se održe na širem frontu, popodne povukle iz grada u logor Bralenovica, zapalivši barutni magacin koji je svojom detonacijom potresao širu okolinu Danilovgrada.
Operativni se štab našao u delikatnom položaju. Kako da savlada jake italijanske snage u objektima koji su bili utvrđeni za odbranu? Ustanici su u prethodnim uspješnim borbama zadobili novi polet; svaka je četa željela da se istakne, nenaviknute na vojnu disciplinu. Računalo se da Italijani posjeduju artiljeriju i minobacače sa dovoljnim količinama municije, a trebalo je savladati neprijatelje sa što manjom pogibijom. Nikakvi operativni planovi i sumnje u neuspjeh napada nijesu mogle zaustaviti ustanike da odustanu od napada za konačno slamanje okupatora. Znao je to dobro i Operativni štab koji je napravio uspješan plan zauzimanja ovog posljednjeg okupatorskog uporišta u Danilovgradskom srezu.
Preko 2000 ustanika, pridošlih iz svih sela i plemena, organizovanih u čete, jurnuli su 20. jula u 10 časova na utvrđenje Bralenovice. Iz neposredne se blizine pucalo iz pušaka i iz puškomitraljeza, bacane su ručne bombe, što je sve deprimiralo okupatorske vojnike. Uplašeni od ognja i plotuna i odlučnosti ustanika da savladaju utvrđenje, a i svim što su preživljavali posljednjih nekoliko dana, Italijani su na prozore zgrada istakli bijele čaršave, što je značilo kapitulaciju posade Bralenovice.
Na Bralenovici su italijanske okupatorske snage imale 14 mrtvih, 70 ranjenih i 825 zarobljenih vojnika, među kojima i 28 oficira. Od njih je oduzeto je 14 topova raznih kalibara, 18 minobacača, 12 mitraljeza, 50 puškomitraljeza, oko 1000 pušaka, 18 kamiona, 1 putnički automobil, 4 motocikla, 300 mazgi, oko 2 vagona municije i velike količine opreme, namirnica i drugog ratnog *****ijala. Nasuprot tome, ustanici su imali dva mrtva i četiri ranjena borca.
VELIKA KONTRAOFANZIVA
Odmah nakon 13-julskog ustanka okupator je za njegovo slamanje morao da angažuje preko 80 hiljada vojnika, ne računajući jedinice crnogorske žandarmerije i raznih doušnika i kvislinga, jačine oko 2000 ljudi. Italijanska komanda je angažovala pet divizija iz Albanije: »Pusteria«, »Puglie«, »Taro«, »Kassiatori delle Alpi«, »Venezia«, kao i preostale snage divizije »Messina«, šest borbenih grupa, Četvrti bersaljerski puk i druge manje jedinice. Upotrijebljena je i albanska grupa »Skenderbeg«, zatim 108. i 164. Legija crnih košulja, dva bataljona granične straže i Druga alpska grupa Valle (ukupno 80 hiljada).
Radi se zaista o impozantnim snagama angažovanim na frontu, što je, relativno značajno, doprinijelo olakšanju sovjetskog fronta, pa i drugih frontova zahvaćenih svjetskim ratom. Otuda nije nikakvo čudo što je ustanak u Crnoj Gori toliko cijenjen od antihitlerovske koalicije.
Komandant Glavne komande oružanih snaga Albanije A. P. Biroli izdao je već 15. jula naređenje za preduzimanje operacija da se uguši ustanak u Crnoj Gori. Neprijateljske kolone su se kretale u svim pravcima, prije svega tamo gdje su se nalazila najveća ustanička žarišta.
U širem rejonu Podgorice koncentrisane su snage jačine dvije kompletne divizije. Konjička grupa »Guido« i djelovi divizije »Mesini« koji su se zatekli u Podgorici. Sve te jedinice mogle su biti angažovane za borbu protivu ustanika u Podgoričkom i Danilovgradskom srezu.
Operativni štab Danilovgradskog sreza nije znao ni koje su to jedinice, ni koja im je jačina, jer Pokrajinski komitet, koji je rukovodio ustankom, nije imao organ koji bi se isključivo bavio prikupljanjem podataka o neprijatelju, a takav organ nijesu imala ni niža partijska rukovodstva.
Stoga je Operativni štab istoga dana (21. jula) kada je osvojena Bralenovica, osnovao od ustaničkih četa sedam danilovgradskih bataljona sa blizu 2500 ljudi i rasporedio ih prema Veljem brdu. Njihov zadatak je bio da se zajedno sa snagama iz Podgorice suprotstave neprijateljskoj ofanzivi prema Danilovgradu. Zahvaljujući svom borbenom elanu i hrabrosti, danilovgradski ustanici su uspijevali da odbiju neprijateljeve napade i da do kraja dana 21. jula održe sve položaje, tako reći goloruki u odnosu na višestruko naoružanog neprijatelja, osposobljenog za moderna ratovanja u svim prilikama.
U popodnevnim časovima 21. jula situacija se na bojištu pogoršala. Moćnim snagama neprijatelj je sve više nadirao prema Danilovgradu, pa su se danilovgradski bataljoni, u panici i neredu, i bez komandi, povlačili u rejonu Spuža, ili su hitali svojim kućama da pomognu evakuaciju svojih porodica ispred pomahnitalog fašističkog neprijatelja.
Splašnjavanje ustanka
Kako ustanici stacionirani u rejonu Spuža nijesu imali nikakvih podataka o kretanju neprijatelja, koji je mogao svakog trenutka da ih iznenadi, tražili su se dobrovoljci koji bi pošli iza Kaznovice – Cerovicom da vizuelno izviđaju teren prema Podgorici i položaj i kretanje neprijateljskih jedinica. Javili su se njih pet starijih, iskusnih ustanika iz Jelenačke čete, koji su već imali ***ato ratničko iskustvo stečeno u balkanskim i Prvom svjetskom ratu i to: Marko Matov Iković, iz Siga, Đorđija-Đole Matov Brajović, iz Jelenka, Marko Petkov Jovović, barjaktar iz Luka, Jovan Tomanović, iz Siga i Novo Petrov Filipović, iz Luka.
BANULI NA ITALIJANSKI LOGOR
Ova grupa ustanika se u popodnevnim časovima Cerovicom iza Kaznovice uputila da osmatra kretanje neprijatelja. Prelazila je iz uvale na uvalu i odjednom je na vrhu jedne od njih stala. Imala je što da vidi – na stotinak metara ispod njih odmarala se ogromna gomila italijanskih vojnika. Razbaškarili se. Ustanici nijesu znali što da rade. Opazio ih je italijanski stražar i sa udaljenosti od oko 50 metara odmah pripucao na njih, a ustanici su prilegli i vatrom ga prinudili u bjekstvo. Sada su se našli u velikoj nedoumici. Ako pođu odmah niz uvalu, Italijani će odmah izaći na vrh uvale na kojoj su oni stajali i sa nje ih pobiti prije nego oni izađu na vrh sljedeće uvale. Odlučili su da otvore puščanu vatru na italijanski garnizon, kako bi on stekao dojam da se radi o većem napadu. Gomile italijanskih vojnika su se uskomešale i prihvatale oružje. Nastala je vreva i galama. Poslije posljednjeg plotuna ustanici su niz uvalu pobjegli i bezbjedno je priješli. Talijani su tek tada izašli na vrh uvale na kojem su dotle bili ustanici i počeli da otvaraju vatru iz raznog naoružanja.
Čuvši veliku italijansku pucnjavu iza Kaznovice, Jelenačka četa i druge ustaničke jedinice koje su se tu zatekle hitno su se razišle i pošle svojim kućama da spašavaju svoje porodice od italijanske najezde, saopštivši porodicama da su svih petorica izviđača poginuli. Međutim, kad su izviđači sjutradan došli kod svojih porodica živi i zdravi, nastupilo je pravo veselje, iako to nije bilo vrijeme za veselje. (O podvigu ove petorke pisao je i Batrić Jovanović u svojim zapisima.)
KO SIJE VJETAR ŽANJE BURU
U samu zoru, 22. jula, jedinice divizije »Kačatori dele Alpi«, u kompletnom sastavu, krenule su u nastupanje s obje strane Zete. Otvorile su jaku vatru iz pušaka, puškomitraljeza i mitraljeza, a prema nebu su se dizali crni kolutovi dima iz popaljenih seoskih kuća. Ustanici su napuštili položaje prema Veljem brdu, čime je italijanskim jedinicama otvoren put za nesmetano nastupanje ka Danilovgradu i dalje prema Nikšiću. Nastupajući prema Spužu, okupator je ne samo popalio sve kuće, već je uništio i opljačkao cjelokupnu imovinu i spalio u kućama pojedine stare i iznemogle osobe koje se nijesu bile sklonile, vjerujući da ih okupator, kao takve, neće dirati. Ustanici su se mahom razišli da pomognu evakuaciju svojih porodica, prije svega iz ravničarskog dijela, u okolna brda i na planinske katune.
U toj velikoj nevolji i nesreći koja je zadesila stanovništvo, postojala je i srećna okolnost što se sve ovo dešavalo u ljeto kada su mnogi seljaci izdigli na svoje katune, obezbijedivši se za određeno vrijeme neophodnim životnim namirnicama. Kolibe, štale i razna improvizovana skloništa naselili su mnoge pridošlice iz gradova i bjelopavlićke ravnice, tako da su se svugda po okolnim brdima i planinskim katunima formirali pravi izbjeglički logori. U stvari, cijelo se stanovništvo ustaničke Crne Gore našlo u ovakvim i njima sličnim izbjegličkim logorima. A u takvim okolnostima svaki je otpor okupatoru bio besmislen, zato više nije ni bilo raspoloženja, pa je narod uvidio da mu je preostalo jedino da se po mogućnosti sklanja što dalje od komunikacija i iz ravnice, u brda i planine. Narod je to i sam shvatio, pa se na brzinu povlačio.
U planinskim katunima i logorima bilo je sumorno, a u narodu je zavladalo nezadovoljstvo i panika. Prilike nijesu više bile ni nalik onima prije sedmicu dana, kada su ustanici unosili paniku u neprijateljske garnizone i nanosili okupatoru velike gubitke, sileći ga da se predaje. Sad taj isti neprijatelj nesmetano nastupa Bjelopavlićkom ravnicom, ostavljajući za sobom pravu pustoš okupirajući po drugi put Danilovgrad. I, zaista, obistinila se stara izreka: »Ko sije vjetar, žanje buru«.
Z*** svih navedenih činjenica, situacija u Crnoj Gori, pa i u Danilovgradskom srezu, bila je ne samo teška, već, na prvi pogled, i bezizlazna. Nju je pogoršavao i dolazak u Crnu Goru 20.616 izbjeglica iz svih krajeva Jugoslavije, a najviše sa Kosova i Metohije. U Danilovgradski srez dobjeglo je 2.129 beskućnika, tako da je sada svaki deseti stanovnik bio dobjeglica. Da bi nevolja bila veća, to je bio sloj stanovništva koji se iselio iz najsiromašnijih djelova Danilovgradskog sreza, da bi se u zavičaj vratili kao prognanici, u najteže vrijeme. Ljuta nemaština izbjeglica teško se mogla ičim nadomjestiti.
Poslije onakvog paljenja i pustošenja, Italijani su počeli primjenjivati »blaže« mjere prema stanovništvu, sveteći se samo porodicama i imovini najaktivnijih ustanika, čime su nakratko postizali određene efekte. Počelo se agitovati da će »oni koji su mirni, ili su spremni da bar budu mirni, biti pošteđeni represija«. Okupator je otvoreno pozivao seljake da predaju oružje, ubjeđujući ih da je to za njih jedini spas. Pojedini udvarači od nevolje, među kojima i mnogi špijuni i petokolonaši, organizovali su potpisivanje raznih peticija i rezolucija u kojima se izražava lojalnost okupatoru. Potpisnici su obećali da će okupatoru predavati čak i vođe ustanka, ako do njih dođu.
Mnogi seljaci su tada, da bi spasli sebe i svoje porodice, prihvatili takve uslove. Treba objektivno reći da je situacija bila tragična i da oni, u tim prilikama, i nijesu imali drugoga izlaza. Istini za volju, često su od dvije ili tri sakrivene puške predavali samo po jednu, ili sasvim stare puške iz ranijih ratova. Iako o predaji oružja ne postoje pouzdani pisani tragovi, ipak neki podaci ukazuju da ova pojava i nije bila tako mala, kako su to željeli da prikažu pojedini agitatori, prije svega komunisti. A griješili su neki komunisti boljševičkoga kova što su svakoga onoga ko pokuša da dobronamjerno stupi u kontakt sa okupatorom, radi spasavanja stanovništva, nazivali izdajnikom, što će kasnije dovesti u nekim mjestima do tzv. lijevih skretanja, sa neviđenim zločinima.
OŽIVLJAVANJE USTANKA
Uoči samog Ustanka, 10. jula, na području Mjesnog komiteta za Danilovgradski srez, bile su osnovane 33 gerilske grupe u kojima je bilo oko 600 boraca koji su činili kičmu ustaničke vojske u julskom ustanku. Splašnjavanjem ustanka, poslije okupatorske kontraofanzive i ponovne okupacije Danilovgrada, 22. jula, od ustaničkih bataljona su ostale samo grupice. Prestao je svaki otpor neprijatelju.
No, to je bio nesrećni završetak samo jednog čina naše velike drame kojoj se još uvijek nije nazirao kraj.
Početkom avgusta održani su partijski sastanci u svim ćelijama i na njima analizirane bitke u ustanku. Partija je omasovljena ljudima koji su se primjerno istakli u 13-julskim borbama. Shodno odlukama Pokrajinskoga komiteta, od preostalih grupica stvorene su nove vojne jedinice i gerilski odredi na dobrovoljnoj osnovi, ali je kriterij prilikom odabiranja boraca bio strog. U odrede su primani samo oni koji su bili spremni da podnesu sve teškoće i istraju do kraja. Tako je na teritoriji Danilovgradskog sreza već 1. avgusta bilo 13 gerilskih odreda sa oko 430 dobro naoružanih boraca. Odredi su brojali 30 do 35 gerilaca, a gotovo sve automatsko oružje i ono koje je bilo zaplijenjeno bilo je u njihovim rukama.
Gerilski odredi sa terena koji je kontrolisao okupator povukli su se u brdske krajeve i stalno su bili mobilni i pod oružjem. Živjeli su logorskim životom. Namirnice su donosili od svojih kuća i kolektivno se hranili. A gerilci koji su živjeli u mjestima koja nije kontrolisao okupator živjeli su po kućama i okupljali se po potrebi. Gerilci su mahom bili obrazovani mladi ljudi, sposobni za političko objašnjavanje i agitovanje za ciljeve oslobodilačke borbe protiv fašističkog okupatora, pa su zato u narodu postali omiljeni, a pomagali su im u patroliranju i seljaci iz pojedinih sela jer su oni čuvali svoj narod. Ovi gerilski odredi su stalno narastali i tokom cijeloga avgusta intezivno izvodili vojnu obuku, obučavajući se u rukovanju svim vrstama naoružanja.
OSVRT NA »POMENIK«
Autori »Pomenika« za svakog poginulog četnika tvrde da je učestvovao u 13-julskom ustanku, ali da su oni pošli u četnike zato što nijesu htjeli ratovati zajedno sa komunistima, odnosno u jedinicama koje oni organizuju. Ovakva njihova tvrdnja nije tačna. Opšte je poznato da su 13-julski ustanak organizovali i njime rukovodili komunisti, odnosno njihova pokrajinska, okružna i mjesna rukovodstva, te da su i četnici masovno učestvovali u ovom ustanku, kako tvrde i sami autori »Pomenika«. A veliki se broj četnika u periodu 1941-1945. godine priključio jedinicama NOR-a, kojima su komandovali komunisti, među kojima i autori ove knjige. I kralj Petar II izdao je, u oktobru 1944. godine, proglas kojim poziva sve četnike da se priključe Titovim partizanima radi vođenja zajedničke borbe protivu okupatora. Zašto mitropolit Amfilohije tako žestoko mrzi građane koji su bili u Savezu komunista i borce koji su dali živote za slobodu, a drži ruku fašističkom okupatoru? Nekada je u Savezu komunista bilo preko 40 hiljada članova iz najelitnijeg stanovništva Crne Gore, koje je u njoj obilježilo čitavu jednu veoma uspješnu epohu. Zašto Amfilohije vrijeđa i žive i mrtve? To, svakako, ne priliči duhovnicima. Treba reći da nikad narod i borci Danilovgradskog sreza, odnosno Bjelopavlića, nijesu bili toliko jedinstveni, toliko složni i odlučni da zajednički savladaju fašističkog okupatora, koji im je oteo slobodu i dostojanstvo i vršio nad njima neviđeni teror, kao što je to bilo u julskom ustanku 1941. godine. Zato oslobođenje Danilovgradskoga sreza u julskom ustanku predstavlja veliku, možda i najveću pobjedu ustanika, izvojevanu u jednoj relativno velikoj bici u prvoj godini rata, ne samo u Jugoslaviji, nego i drugim okupiranim krajevima Evrope. Ispaljivanjem, 13. jula, prvih plotuna protivu okupatora ustanici Cetinjskog i Barskog sreza oslobodili su Čevo, Virpazar, Rijeku Crnojevića i druga mjesta, a okupator je u većini gradova dobro pritiješnjen. Tih vrelih julskih dana ustanici su oslobodili Berane, Andrijevicu, Bijelo Polje, Mojkovac, Kolašin i Šavnik, kao i veliki dio teritorije sjeverne Crne Gore, nanijevši okupatoru teške poraze i velike gubitke. Jednom riječju, čitava je Crna Gora bila na nogama, sa preko 30 hiljada ustanika, što je jedinstven i najsvjetliji primjer u ondašnjoj porobljenoj Evropi. Prilika je da se kao istorijska istina konstatuje da je fašistički okupator u julskim borbama na području bivšeg Danilovgradskog sreza doživio najteži poraz. Od ukupno 4.000 vojnika i oficira ubijenih i zarobljenih tih dana u Crnoj Gori, u borbi za oslobođenje ovoga kraja ubijeno je, ranjeno i zarobljeno više od četvrtine toga broja.
Ponovni uspon ustanka
Sve jače i sigurnije gerilski odredi su počeli da izvode manje akcije i diverzije. Tako su kosovoluški gerilci kidali telegrafsko-telefonske linije između Danilovgrada i Podgorice i do 10. septembra te su linije prekinute više puta, usljed čega se okupator svetio narodu odvodeći pojedince u internaciju. Okupator je, inače, i ranije i sada, postepeno i nečujno, odvodio u internaciju pojedine viđenije ljude iz sreza danilovgradskog za koje su smatrali da mogu biti od uticaja za dizanje ustanka.
OŽIVLJAVANJE USTANKA
Već u septembru su svi gerilski odredi prerasli u čete sposobne da vode i veće akcije. Oko 20. septembra 60 gerilaca porušili su drum Danilovgrad - Nikšić na nekoliko mjesta kod Žute grede, prekinuvši saobraćaj u tom pravcu na 6 dana.
Odred kombinovan od nikšićkih i danilovgradskih gerilaca je 26. septembra napao italijanski kamion sa 15 vojnika i poslije kraće borbe jedan dio njih je ubijen, a drugi dio zarobljen. Tom prilikom je drum Danilovgrad-Nikšić ponovo porušen. Ovo je bila i prva oružana akcija u Crnoj Gori poslije julskih borbi. Sjutridan su Talijani, kao odmazdu, zapalili selo Stubicu, ubili jednog mladića i dva starca. Tako se od neprijateljske kontraofanzive, kada su utihnula oružja i ustanak splašnjavao, polje raščišćavalo, ali za bitku. Neprijatelj je primjenjivao novu taktiku, ali su joj i partizani parirali na adekvatan način.
Istovremeno su oživljavani, učvršćivani i proširivani odbori Narodnooslobodilačkog fronta (NOF). Birani na seoskim skupovima, odbori su obavljali mnoge funkcije koje su kasnije obavljali narodnooslobodilački odbori. Odbori su formirani i na područjima koje je kontrolisao okupator, što je umnogome doprinijelo povezivanju i jačanju borbe protiv okupatora.
Narodnooslobodilački odbori su rješavali sve seoske sporove, organizovali obrađivanje zemljišta, skupljanje ljetine, razvijali borbeno raspoloženje u narodu i pružali značajnu pomoć partizanskoj vojsci.
U septembru je bila takva situacija da su gotovo svi gerilski odredi prerasli u čete. Formiraju se i bataljoni i već od 5. oktobra u Danilovgradskom srezu formirana su tri bataljona. Kada je početkom oktobra formiran Zetski narodnooslobodilački odred za srez podgorički i danilovgradski, tada se uvode desetine, vodovi, čete i bataljoni, pa se dotadašnji naziv »gerilac« zamjenjuje nazivom »partizan« (tim imenom su Napoleonovi zavojevači 1812. nazivali ruske seljake koji su se samostalno organizovali i, oružjem otetim od neprijatelja, napadali i uznemiravali pozadinu francuske vojske).
Ovakvom organizacijom, učvršćivanjem i jačanjem partizanskih jedinica, situacija se krajem oktobra znatno izmijenila u korist partizana, koji su postali realna snaga sposobna da se odupre moćnoj talijanskoj vojsci. Ako ovome dodamo da je u ovom vremenu formiran i Odred »Bijeli Pavle«, kao vojni i operativni organ koji je objedinjavao sve jedinice na području Danilovgradskog sreza, onda se zaista radi o impozantnom broju operativnih partizanskih jedinica, sposobnih za izvođenje i većih ratnih operacija.
Okupator je ponovo potisnut u Danilovgrad i pod kontrolom je držao samo uski pojas duž puteva prema Podgorici i Nikšiću, na kojima su ustanici i dalje izvodili diverzije i prepade. Na lijevoj strani Zete okupatoru je prekinuta komunikacija Danilovgrad – Sekulići – Martinići – Spuž.
CRNOGORCI U POMOĆ SRBIJI
U jesen 1941. godine ustanak u Crnoj Gori se ponovo razgorijevao, obuhvativši sve njene krajeve. Krajem septembra i u prvoj polovini oktobra izvedene su mnoge akcije i diverzije na okupatorske garnizone u cijeloj Crnoj Gori. U istom periodu izvedeno je i nekoliko smjelih akcija većeg zamaha – na komunikacijama širom Crne Gore. Tako je 18. oktobra uništena jaka talijanska motorizovana kolona na putu Podgorica - Lijeva Rijeka. Pokidane su gotovo sve komunikacije italijanskih garnizona u Crnoj Gori, tako da je neprijatelj, sabijen u gradove, mogao saobraćati samo uz žestoke borbe i uz stalne i visoke žrtve. Ponovo je stvorena prostrana slobodna teritorija. Izuzev većih i utvrđenih gradova, koje su držali Talijani svojim jakim snagama, Crna Gora je bila ponovo oslobođena. To je jedinstven primjer u porobljenoj Evropi. Sve su oči uprte na Crnu Goru da se vidi kako ona uspijeva da po drugi put za nepunih sedam mjeseci okupatorske snage od gotovo 100.000 vojnika, satjera u, tako reći, mišje rupe. Stegla ih je kao u meengele zahvaljujući činjenici da je gotovo cijeli narod bio jedinstven.
Nasuprot tome, u Srbiji su istovremeno jake četničke snage Draže Mihailovića, Koste Pećanca, zatim nedićevaca, ljotićevaca i raznih drugih kvislinga, zajedno s njemačkim okupacionim snagama, uspjele da malaksale snage Narodnooslobodilačke vojske, s Vrhovnim štabom i Titom na čelu, iz zapadne Srbije potisnu ka Sandžaku, a onda, definitivno, u prvacu Bosne. U takvoj situaciji partizani pokušavaju da ostvare ideju sa savjetovanja u Stolicama (26. septembra 1941) o formiranju pokretnih operativnih jedinica koje neće biti vezane za određenu teritoriju. U stvari, radilo se o krizi pokreta otpora u Srbiji, kojemu treba u pomoć da pristignu Crnogorci.
Sljedstveno tome Tito, 3. oktobra, naređuje Glavnom štabu za Crnu Goru i Boku da pod hitno uputi pomoć u Srbiju, snage 2500-3000 ljudi, iako situacija u Crnoj Gori u oktobru nije bila takva da se moglo toliko ljudi uputiti u Srbiju. Izgledalo je malo čudno kako to da «šaka» Crnogoraca u takvoj svojoj situaciji ide sada u pomoć Srbiji, ostavljajući svoj narod i započetu borbu?
Titovo naređenje je donio Ivan Milutinović, koji je u štab Crne Gore stigao 5. novembra 1941. godine. Kasnilo se sa naređenjem iz raznih razloga, pa i pod izgovorom da je ono kasnilo na putu. Začuđuje zašto Titovo naređenje o slanju crnogorskih snaga za Srbiju nije neopozivo izvršeno, već je donešena odluka da se u Crnoj Gori formiraju jedinice koje će prvo osloboditi Pljevlja, pa tek onda (te iste jedinice) krenuti u Srbiju. Računalo se da će Pljevlja biti lak plijen. No, o tome ovdje samo toliko, a na istoričarima je da ovo pitanje izuče i daju svoj sud.
Crnogorske snage za napad na Pljevlja (a zatim i za operacije u Srbiji) sačinjavalo je devet bataljona iz svih krajeva Crne Gore i jačine 3690 boraca (po podacima nepogrješivog Boška Đuričkovića). Bio je to cvijet i duša crnogorske mladosti i inteligencije, junaka bez uzmaka, koji su organizovali i vodili ustanak u Crnoj Gori. (To nijesu bili ljudi koji su ispisali najsramnije stranice u istoriji Bjelopavlića »u periodu od 1941-1945. godine«, kako to tvrde Amfilohije i njegovi kapelani u svom »Pomeniku«).
Začuđuje da je novo Titovo naređenje da se Pljevlja ne napadaju, već da se jedinice namijenjene za tu akciju upute u Srbiju, takođe stiglo sa zakašnjenjem – svega jedan sat prije početka napada na Pljevlja. Začudo?
BESPRIMJERNO JUNAŠTVO
Za početak napada je određen 1. decembar u četiri časa ujutro. Toga jutra su sa svih strana jurišali crnogorski bataljoni na dobro utvrđene neprijateljske položaje i još bolju unaprijed organizovanu odbranu. To je bila borba na život i smrt, u kojoj su crnogorski borci kidisali da zauzmu Pljevlja, ne sluteći što će ih tamo snaći. U zoru 1. decembra, odbrana Pljevalja gotovo da nije bila ni načeta, i pored toga što su bataljoni ušli u grad sa svih pravaca. Svi utvrđeni položaji bili su u rukama neprijatelja, izuzev Malog Bogiševca koji je zauzeo bataljon «Bijeli Pavle» iz Danilovgradskog sreza sa svojih 480 boraca. Ali snažnim protivnapadom Talijani su vratili i to uporište.
Tog dana crnogorski su borci u Pljevljima pokazali besprimjerno junaštvo, prkoseći goloruki neprijatelju i njegovoj tehnici. Kad je pala noć, Crnogorci su se povukli, svako svojim pravcem, noseći ranjene drugove.
Crnogorci su na Pljevljima teško nastradali. Iz stroja je izbačeno 488 boraca – 226 poginulih i 262 ranjenih. Ovom bitkom je Crna Gora u crno zavijena.
BOŠKO ĐURIČKOVIĆ - narodni heroj
General-potpukovnik Boško Milosavov Đuričković rođen je 1914. godine u Zagarču, kod Danilovgrada, u siromašnoj seljačkoj porodici. Prava je studirao u Beogradu. Završio je školu rezervnih oficira. Kao student prava bio je »vezna ličnost« u organizovanju studenata na Beogradskom univerzitetu za nastupajuće događaje uoči Drugog svjetskog rata. Savjestan, marljiv i tačan – ličnost od povjerenja. Boško Đuričković je bio duša Trinaestojulskog ustanka u Danilovgradskom srezu. Povezivao je ustaničke čete i bataljone, ohrabrivao ustanike da izdrže i oružjem povrate otetu slobodu. Ustaničko ljudstvo se s njim osjećalo sigurnijim i jačim. Neustrašiv i beskompromisan, nenametljiv, a pouzdan, Đuričković je bio častan čovjek, veoma cijenjen i poštovan u sredinama u kojima je djelovao. Partija i pretpostavljeni organi uvidjeli su veliku pozitivnu energiju kod ovog pametnog i hrabrog ratnika, pa su ga slali tamo gdje je najsloženije i najteže; instruktor je ustaničkog pokreta za Cetinjski i Nikšićki srez, a u pripremama Ustanka je član Vojne komisije PK za Crnu Goru. Tromeđa Crne Gore, Srbije i Bosne bila je u zimu i rano proljeće 1942. godine glavno, možda i presudno ratište od čijeg ishoda je umnogome zavisio opstanak glavnine NOV i Vrhovnog štaba. Tamo odmah šalju provjerenog i iskusnog organizatora i vojnog rukovodioca Đuričkovića. Prvo ga imenuju za delegata Glavnog štaba u štabu Durmitorskog NOPO, gdje pokazuje izvanredne uspjehe, a potom ga postavljaju za zamjenika komesara Crnogorskog NOPO za operacije u Sandžaku. (Zamjenici komesara imali su po mnogo čemu veća ovlašćenja od komesara). Na ovoj teritoriji situacija se iz dana u dan brzo i dramatično mijenjala, pa Đuričkovića imenuju za komesara Crnogorsko-sandžačkog NOPO i za zamjenika komandanta Glavnog štaba za Sandžak. U bližem i širem okruženju tromeđe i Sandžaka bilo je koncentrisano preko 350.000 okupatorsko-četničkih i ustaških vojnika, dobro naoružanih i opremljenih, naspram nekolke desetine hiljada iznurenih, gladnih i slabo naoružanih partizanskih vojnika. Stoga se u tom regionu, radi snažnijeg otpora, formiraju brigade i Đuričković je sredinom juna 1942. postavljen za komesara II bataljona Četvrte crnogorske proleterske brigade i za zamjenika komesara te brigade. Bio je i komesar Treće proleterske sandžačke brigade. I kad je Peta proleterska crnogorska brigada zapala u neprijateljsko okruženje, Đuričkovića šalju za rukovodioca Politodjela ove brigade. Kasnije je bio rukovodilac Politodjela Treće udarne divizije, i komesar Primorske operativne grupe i komesar III udarnog korpusa. Boško Đuričković, junak i narodni heroj, primjer je čojstva i junaštva, najboljih tradicija crnogorskog ratničkog morala. Đuričković je i u događajima iz bliske prošlosti, u sudbonosnim danima za Crnu Goru, iako u poodmaklim godinama, bio dosljedan borac za pravo, čast i slobodu Crne Gore. Umro je 2003. godine.
Četnici pomažu okupatorima i bore se protiv partizana
Poslije neuspjeha u Pljevaljskoj bici u crnogorskom Odredu je nastalo teško stanje. U njemu je ostalo oko 800 boraca (od 3.690), od kojih je oko 370 ušlo u Prvu proletersku brigadu, oko 150 je ostavljeno u Sandžaku i oko 200 vraćeno na domaći teren. Svi ostali preživjeli borci, osim ranjenika, samovoljno su se vratili svojim kućama. Na moral boraca uticali su pojedinci koji su iz Užica došli u okolinu Pljevalja da vrše propagandu, ili su, zahvaćeni panikom, prenosili vijesti da su se raspali i CK KPJ i Vrhovni štab, da je sve propalo i slično.
Neuspjeh u Pljevljima imao je ozbiljne posljedice u Crnoj Gori, koja je ostala bez najelitnijeg dijela ustaničkog kadra. Po povratku iz bitke, znatan broj boraca bio je demoralisan, a vršena je i neviđena propaganda od strane «petokolonaških elemenata».
OKUPATOR DOBIO NOVOG SAVEZNIKA
Takvo stanje obilato su iskoristile srpske četničke snage i druge kvislinške formacije, koje su za vrijeme Prve ofanzive, bile anagažovane na strani njemačkih oružanih formacija u borbi za slamanje ustanka u zapadnoj Srbiji.
To su, u stvari, one iste snage velikosrpskog nacionalizma i šovinizma, koje su, uz pomoć pete kolone, 1918. godine okupirale Crnu Goru i prisajedinile je Srbiji. Tada su učinili veliko zlo Srbiji i Crnoj Gori. To su, takođe, snage velikosrpskog nacionalizma i šovinizma, koje su u januaru 1989. godine, po naređenju Slobodana Miloševića, srušili legitimno crnogorsko državno rukovodstvo i dovele na vlast Momira Bulatovića, vođu pete kolone u Crnoj Gori. To su, takođe, snage velikosrpskog nacionalizma i šovinizma, koje su i danas mlinski kamen o vratu i Crne Gore i Srbije.
Kako se četnički napad na snage NOP-a završio znatnim partizanskim osipanjem u zapadnoj Srbiji, gubitkom tamošnje slobodne teritorije i povlačenjem nekoliko hiljada boraca, s Vrhovnim štabom, prema Sandžaku, i kako je u isto vrijeme došlo do neuspjeha crnogorskih partizana na Pljevljima, šanse za širenje četničkog pokreta su veoma porasle i u Crnoj Gori. Četnici su u pravi čas upali u Crnu Goru, koristeći njene velike pogibije kojima su se oni veoma obradovali i sladili.
UGOVOR ČETNIKA SA TALIJANIMA
U maju 1942. godine sklopljen je ugovor o “saglasnosti između Glavne komande italijanskih trupa u Crnoj Gori i kapetana Pavla Đurišića koji operiše u zoni dodijeljenoj diviziji”. U tom ugovoru Đurišić se obavezuje “da nikada neće okrenuti oružje protivu italijanskih trupa”, a italijanska se strana obavezuje “da snabdijeva oružjem i daje odredima pomoć u životnim namirnicama i platama, kako je napravljen sporazum sa bratom Pavla Đurišića”.
U februaru 1942. godine Italijani su Pavlu Đurišiću isporučili velike količine oružja i municije. Draža Mihailović je javio Đurišiću da primi oružje, s tim da četnicima objavi da je ono “došlo od Draže”, z*** čega je ovo oružje podijeljeno noću, dakle tajno.
Sporazumom između Pircija Birolija i generala Blaža Đukanovića, predsjednika Odbora crnogorskih nacionalista, formirana su tri “leteća odreda” u Crnoj Gori.
Oko 17. januara 1942. godine četnici Pavla Đurišića napali su u Lubnicama kod Berana partizanske snage i ubili 43 partizana.
U toku noći 19/20. januara 1942. godine su u Kraljskim Barama pobili 40 ustanika-partizana, a istoga dana četnici su ubili i tri donjomoračka partizana.
Kod Mateševa 22. februara Pavle Đurišić je pobio 12 partizana.
Mihailović je zahtijevao od Đorđija Lašića i Đurišića da učine sve kako bi se “sav nacionalni elemenat što prije svrstao u četničke jedinice, jer se događaji razvijaju vratolomnom brzinom i ne smiju ih «zateći nespremne”. Dijelom snaga trebalo je očistiti “Pešter od muslimanskog i arnautskog življa”, a drugi dio snaga biće “upotrijebljen za čišćenje Metohije od Arnauta”. Obećavanje imanja ubijenih Muslimana i «Šiptara» siromašnim Crnogorcima trebalo je da bude mamac za pridobijanje ljudi za stupanje u četničke formacije.
Iz navedenog se vidi jasan četnički stav da treba nastaviti etničko čišćenje Srbije od Muslimana i Arnauta, a vjerovatno je bilo u planu i čišćenje Crne Gore od crnogorske nacionalnosti, što se praktično i sprovodilo u djelo.
NAREDBA DRAŽE MIHAILOVIĆA
Draža Mihailović je 20. decembra uputio majoru Lašiću i Đurišiću naredbu o “mobilizaciji oficira, podoficira i vojnika u četnike”. “Svaki onaj koji se ne odazove pozivu smatraće se vojnim beguncem, a sudiće mu se po ratnim zakonima jugoslovenske vojske”. Sprovodeći Mihailovićeve naredbe Pavle Đurišić je javno strijeljao narednika Milića Golubovića zato što se nije odazvao Naredbi o mobilizaciji.
23. februara 1942. godine, uz prethodno danonoćno potiskivanje partizanskih jedinica, četnici Pavla Đurišića su zauzeli Kolašin i tu doveli Talijane. Partizanske snage su, povlačeći se u neredu, pretrpjele znatne gubitke.
Noću između 19/20. marta, četnici Pavla Đurišića, iznenada su napali štab Komskog odreda na Crkvini kod Kolašina i ubili Buda Tomovića, člana Glavnog štaba. Tom prilikom ubili su i zarobili nekoliko partizana koji su obezbjeđivali štab Odreda. Sa Bajom Sekulićem i Budom Tomovićem, 20. marta, poginulo je još 30 partizana.
Durmitorski partizani držali su položaje na Sinjavini, gdje su se kolibe morale tražiti ispod snijega. Hrana im je bila sasvim slaba. Tako izmrcvareni ljudi nijesu mogli da se nose sa odmornim Đurišićevim četnicima, koje je italijanski okupator dobro hranio, obuvao i obukivao, snabdijevao svim što je bilo potrebno.
Bataljon Nikšićkog odreda, koji je došao da pripomogne vasojevićkim partizanima, pod pritiskom ljevoriječkih i prekobrdskih četnika, 20. marta prinuđen je na povlačenje, da bi se sjutridan prebacio na desnu obalu Morače, u Rovca.
Dvadesetog marta 1942. godine partizansko rukovodstvo Kolašina obavijestilo je Vrhovni štab: “Moral naših trupa je na veoma niskom stanju, a naročito kod ljudstva Durmitorskog odreda, automatskih oruđa imamo vrlo malo, a municija je gotovo utrošena”.
Četvrtog aprila rovački četnici, tj. dotadašnji partizani, opkolili su Nikšićki partizanski bataljon u Mrtvom Dubokom. Grupu nikšićkih partizana, zarobljenih u Mrtvom Dubokom, rovački četnici su sproveli preko Pipera u Podgoricu. Italijani su ih strijeljali 10. aprila 1942. godine na Vrelima Ribničkim.
Šestog aprila 1942. godine četnici su zauzeli Manastir Moraču, a 10. aprila potpuno zagospodarili Donjom Moračom.
Šesnaestog aprila Pavle Đurišić je iz pravca Gradišta i Jablanova vrha - na Vrtli, opkolio Durmitorsku četu sa svih strana, i 11 partizana pobio, a 28 zarobio, od kojih je sedam odmah strijeljao, a ostale su njegovi četnici sproveli u Kolašinski zatvor. Komandant bataljona Čedo Golović, koji je teško ranjen, izvršio je samoubistvo.
KULMINACIJA ČETNIČKOG POKRETA
Četnička kolona koja se kretala ka Jovorju, ka Polju Dragovića, na vrhu Radice ubila je ranjenog Danila Jankovića i četiri osobe koje su ga nosile.
Od početka maja 1942. borbe u Crnoj Gori bile su žestoke, naročito oko Kolašina. U neprijateljskoj ofanzivi u Crnoj Gori bilo je angažovano, uz snage okupatora, oko 10 hiljada četnika Pavla Đurišića i Baja Stanišića. Sam Pircio Biroli odao je najviše priznanje četnicima za njihovo učešće u Prvoj ofanzivi: “Na ovoj visoravni (Durmitorski kraj) što je bila jedna od glavnih uporišta komunističke teritorije, vodimo sada, uz vas okupljene i nacionalne jedinice koje su s vama u društvu pod komandom pukovnika gosp. Stanišića i kapetana gosp. Đurišića”, obratio se Biroli svojim vojnicima.
Delegati KPJ Milovan Đilas i Ivan Milutinović 30. aprila pišu Titu da su “četnici u Crnoj Gori dostigli kulminacionu tačku svog razvitka”.
KVISLINZI I NjIHOVI SLJEDBENICI
Kvislinški vođa Draža Mihailović, u svojstvu vrhovnog četničkog komandanta, dekretom od 15. oktobra 1941. godine postavio je majora Đorđija Lašića za četničkog komandanta Crne Gore, a kapetana Pavla Đurišića za komandanta četnika u Kolašinskom, Beranskom, Andrijevičkom, Bjelopoljskom, Pljevaljskom i Prijepoljskom srezu. U pismenim instrukcijama koje je Mihailović uručio Lašiću i Đurišiću stoji: “Stvoriti veliku, jaku Srbiju, etnički čistu, u granicama Srbije, Crne Gore, Bosne, Hercegovine, Srema, Banata i Bačke”, da treba izvršiti “čišćenje državne teritorije od svih narodnih manjina i nacionalističkih elemenata”. Navedene naredbe Draže Mihailovića su dosljedno sprovođene, a te intencije su slijedili ili slijede: Slobodan Milošević, Vojislav Šešelj, Momir Bulatović, Vojislav Koštunica, mitropolit Amfilohije, Zoran Žižić, Andrija Mandić i drugi. Za takva djela Milošević i Šešelj danas odgovaraju pred Međunarodnim sudom za ratne zločine u Hagu. Treba se samo sjetiti pokolja 7.500 muslimanskog civilnog stanovništva u Srebrenici 1995. godine, kao što je 1942. i 1943. godine Pavle Đurišić u istom regionu poklao 15 hiljada žena, đece i staraca muslimanske vjeroispovijesti, takođe po zapovijesti Draže Mihailovića. Od svih kvislinških snaga Jugoslavije jedino su četničke jedinice majora Đorđija Lašića mogle da uđu u sastav njemačke i italijanske fašističke vojske u opsadi snaga NOR-a na Sutjesci, što govori koliko su te snage bile opasne i vjerne fašističkim vođama.
Preventivna ubistva i bacanje ubijenih u jame
Namjerno smo iznijeli samo nekoliko fragmenata iz obimne dokumentacije koja ubjedljivo svjedoči o izdajničkoj djelatnosti četničkih snaga u Crnoj Gori, prije svega u кolašinskom kraju. A to mitropolit Amfilohije i njegovi kapelani zaobilaze, zamjenjujući uloge četnika i partizana u borbi protivu okupatora u Crnoj Gori. Očito je da bez ogromne *****ijalne pomoći italijanskog fašističkog okupatora crnogorski četnici ne bi, u prvoj polovini 1942. godine, ni izbliza bili onoliko jaki koliko su bili, što znači da je u ovom periodu okupator značajno doprinio uspjehu četništva u Crnoj Gori.
ZLA KOB CRNE GORE
Karakteristično je da i danas u krajevima u kojima je djelovao sluga okupatora i zločinac Pavle Đurišić, imamo podjele gotovo po istim šavovima. Treba se samo prisjetiti da su srpski nacionalisti i šovinisti našli prvo svoje utočište baš u ovim krajevima, organizujući mitinge “solidarnosti” sa Srbima i Crnogorcima na Kosovu 1988. i 1989. godine. A poznato je da su tim mitinzima opasne nacionalističke i šovinističke snage iz Srbije, u januaru 1989. godine, slomile Crnu Goru i dovele na vlast Momira Bulatovića, koji će u višegodišnjim ratovima, zajedno sa Slobodanom Miloševićem i Vojislavom Šešeljem, unakaziti i Crnu Goru i Srbiju.
Podjelu po navedenim šavovima u ovim krajevima jasno su ocrtali i posljednji događaji u Crnoj Gori, kada su te iste snage počele da grade spomenik Pavlu Đurišiću, najvećem ratnom zločincu, ne samo na prostorima Crne Gore. Mnogi su sve to pasivno posmatrali, čak i vlast koja je bila dužna da zabrani radnje kojima se na taj način oživljava fašizam u ovim krajevima. Pa, zar nijesu u Barama Kraljskim i Lubnicama, 20. januara 1942. godine, četnici Pavla Đurišića i Đorđija Lašića, prvi u Crnoj Gori, poubijali i masakrirali oko 100 boraca pokreta otpora – pod okriljem italijanskog fašističkog okupatora.
Nikada, u gotovo stogodišnjoj istoriji, dobar dio crnogorskih građana srpske provenijencije nije uzimao za uzor pozitivne primjere demokratskih snaga u Srbiji, kojima bi oplemenjivali Crnu Goru i njenu kulturu. Naprotiv, oni su se uvijek našli na strani snaga nacionalističke i šovinističke orijentacije oličene u četništvu, odnosno u opasnoj velikosrpskoj ideologiji, što je stvaralo mnogo zla i u Crnoj Gori i u Srbiji.
Danas, eto, takve zločine amnestiraju i oživljavaju mitropolit Amfilohije i njegovi kapelani u knjizi «Pomenik»!?
Zašto oni kopaju po starim ranama i raspiruju mržnju među narodima? Da li takva djelatnost dolikuje jednom crkvenom veledostojniku koji, na žalost, ni riječima ni djelom ne propovijeda ljubav? Odgovor treba da da sam mitropolit Amfilohije.
“PETA KOLONA” U DANILOVGRADSKOM SREZU
Početkom 1942. godine Italijani su na teritoriji Danilovgradskog sreza bili sa svih strana pritiješnjeni od jedinica partizanskog odreda “Bijeli Pavle”, čiji je komandant bio Radomir Simov Babić, a politički komesar Đuro Krstov Čagorović, iz Martinića. Okupator je držao vojsku samo u Danilovgradu i Spužu, i cestu Podgorica – Spuž – Danilovgrad. Zajedno sa Nikšićkim odredom, presječena je komunikacija Danilovgrad – Nikšić, tako da je nikšićki okupacioni garnizon bio blokiran od strane Nikšićkog partizanskog odreda. Svu ostalu teritoriju Danilovgradskog sreza držali su pod svojom kontrolom partizanske jedinice.
Odred “Bijeli Pavle” činili su isti oni borci koji su u periodu od 13. do 21. jula učestvovali u oslobađanju cijele teritorije Danilovgradskog sreza. Ovog puta su te snage bile organizovanije, probranije, izvježbanije i odlučnije za borbu nego što su to bile u julskim bitkama. Uz to, partizanske jedinice su ovladale brdom Taraš, iznad samog grada, a uvijek je važilo pravilo da onaj ko ovlada Tarašom ovladao je i Danilovgradom i komunikacijama koje ga povezuju sa Podgoricom i Nikšićem. Stoga su okupatorske jedinice nastojale da po svaku cijenu ovladaju Tarašom, da potisnu partizanske jedinice i prokrče put za oslobođenje iz opsade nikšićkog garnizona.
I, zaista, italijanskom će okupatoru poći za rukom plan za osvajanje Taraša. Na žalost, uz pomoć danilovgradske pete kolone koja se, inspirisana vasojevićkim primjerom, naveliko priprema da pritekne u pomoć okupatoru.
ODBRANA TARAŠA
U navedenoj situaciji Glavni štab za Crnu Goru i Boku je 25. januara obavijestio štabove Zetskog, Lovćenskog, Nikšićkog i Bjelopavlićkog odreda da će neprijatelj pokušati prodor pravcem Podgorica – Danilovgrad –
Nikšić da bi putem Danilovgrad – Nikšić obezbijedio izvlačenje posade nikšićkog garnizona ka Podgorici. U tom smjeru izvršene su sve pripreme da se Taraš brani i da se ne dozvoli proboj talijanskih snaga ka Nikšiću. Vođene su teške i krvave borbe, o čemu najbolje svjedoči dokument Milinka Bogićevića, majora JNA u penziji, u danilovgradskom Muzeju čije dijelove izvorno prenosimo:
“Prva Petrušinska četa, čiji je komandir bio Miloš Prelević, početkom 1942. godine držala je položaje sa Orje Luke i brda Kurila. Na tim položajima često je dolazilo do borbi sa Italijanima koji su trebali (nastojali) da se probijaju ka Nikšiću, pošto je tada Nikšić bio u opsadi. Danilovgrad je pun neprijateljskih vojnika 15. januara 1942. godine... Istoga dana tuku naše položaje na Orjoj Luci i brdu Kurilo... U toku noći prebacili smo se dva kilometra sjevernije i posjeli Obadov brijeg. Naređeno je da se tu dobro kamufliramo i sačekamo neprijatelja na bliskom odstojanju i kad komandant Keša opali onda da tek mi otvorimo vatru. Vrijeme je bilo hladno, padala je kiša sa snijegom. Ujutro rano topovi tuku Orju Luku i brdo Kurilo. Jedna kolona kreće se Obadovim brijegom, a druga cestom i već su bile kod Anta Vučinića. Primicali su se sve bliže i došli na 50 metara od nas. Čudili smo se da Keša ne daje znak za otvaranje vatre. Kada su došli na 30-50 metara neko je sa vrha brda opalio pušku. Onda smo mi iz svih raspoloživih oruđa otvorili vatru. Prolamao se prasak puškomitraljeza, pušaka i bombi. Brdom se razlijegoše poklici: «Ura, juriš drugovi!» U tom silnom jurišu pomiješali smo se sa Italijanima. Ja sam sa puškomitraljezom išao cestom i tako ih zaskočio sa lijevog boka prilikom povlačenja. Tako smo ih tjerali sve do Orje Luke. U toj borbi poginulo je naših 5 drugova i to: Rade, Petar i Miladin Pavićević, Mirko Matković i Jovan Kadović”.
“Njihovi gubici bili su 57 mrtvih, među njima jedan kapetan i niži oficir. Zaplijenjeno je 4 teška mitraljeza ‘breda’, 7 puškomitraljeza, 2 minobacača, 4 nosila i dosta pušaka i muni cije».
Naša četa - piše ovaj besprijekorni borac - prebacila se na lijevu obalu Zete, kada smo na mostu naišli na četničkog stražara, kojeg smo poveli sa sobom. Tada kod kuće Bogdana Pavićevića na Slapu bile su vođe četnika – Novo Vuletić, Mirko i Radivo
